Architektura małych uzdrowisk bez Krynicy i Ciechocinka

Małe polskie uzdrowiska mają własny język architektury. Nie tworzą go wyłącznie reprezentacyjne pijalnie wód i okazałe sanatoria, ale przede wszystkim drewniane wille, pensjonaty z werandami, pawilony spacerowe, dawne zakłady kąpielowe i parki połączone z zabudową przemyślanym układem alei. W Szczawnicy, Iwoniczu-Zdroju, Polanicy-Zdroju czy Lądku-Zdroju powstawały zespoły architektoniczne dostosowane do rytmu leczenia, wypoczynku i życia towarzyskiego. Każda z tych miejscowości wypracowała nieco inny model zabudowy, a zachowane budynki pokazują, jak zmieniały się oczekiwania kuracjuszy i możliwości techniczne kolejnych epok.

Dzisiaj największym wyzwaniem nie jest samo odnowienie zabytkowej elewacji. Trudniejsze okazuje się pogodzenie historycznej konstrukcji z wymaganiami współczesnego hotelu, sanatorium czy obiektu usługowego. Nieodpowiednio przeprowadzony remont potrafi pozbawić budynek jego najważniejszych cech, nawet jeśli po zakończeniu prac wygląda schludniej niż wcześniej.

Drewniana willa nie jest dekoracją: Szczawnica i Iwonicz-Zdrój

W XIX wieku architektura uzdrowiskowa rozwijała się inaczej niż zabudowa typowego miasta. Nie chodziło o tworzenie zwartej pierzei kamienic, lecz o budowanie przestrzeni, w której kuracjusz mógł wygodnie przejść z pensjonatu do pijalni, parku, restauracji i zakładu kąpielowego. Dlatego tak dużą popularność zdobyły drewniane wille w stylu szwajcarsko-tyrolskim, z balkonami, werandami, ozdobnymi szczytami i rozbudowanymi dachami.

Dobrym przykładem jest Szczawnica, której rozwój architektoniczny mocno wiąże się z działalnością Józefa Szalaya. Po objęciu rodzinnego majątku w 1839 roku rozpoczął on intensywną rozbudowę uzdrowiska. Powstały między innymi kaplica zdrojowa z lat 1844–1846, restauracja Malinowa z 1845 roku, willa Szwajcarka z 1852 roku oraz Pałac z 1864 roku.

Szczególne znaczenie ma plac Dietla, wokół którego zachował się charakterystyczny zespół zabudowy zdrojowej. W jego otoczeniu architektura nie konkuruje wysokością ani monumentalnością. Poszczególne budynki tworzą spójną kompozycję, a ich skala odpowiada kameralnemu charakterowi miejscowości. Ważnym uzupełnieniem są Park Górny, Park Dolny i prowadzące do nich ulice z historycznymi willami.

Podobny sposób myślenia o architekturze można zobaczyć w Iwoniczu-Zdroju. Jednym z najcenniejszych obiektów jest tam Stary Pałac, wzniesiony w latach 1837–1838 według rysunku Amelii Załuskiej. Budynek ma drewnianą konstrukcję zrębową, dwie kondygnacje, czterokolumnowy portyk od frontu i loggię od strony tylnej. Jego forma nawiązuje do późnoklasycystycznej architektury murowanej, mimo że podstawowym materiałem konstrukcyjnym jest drewno.

Warto zwrócić uwagę również na iwonicki Bazar, zbudowany w latach 1876–1880 z fundacji Michała Załuskiego. Początkowo mieściły się w nim między innymi urząd pocztowy i telegraf, później liczne sklepy. To dobry przykład budynku, który obsługiwał codzienne potrzeby rozwijającego się kurortu, a nie tylko jego reprezentacyjną funkcję.

Jak remontować takie obiekty, żeby nie zatracić ich charakteru?

Najpierw trzeba rozpoznać konstrukcję, a dopiero później wybierać materiały. W drewnianej willi kolejność prac powinna wyglądać następująco:

• Dach i odwodnienie – nieszczelne pokrycie, uszkodzone rynny i źle odprowadzana woda szybko prowadzą do zawilgocenia konstrukcji.
• Podwaliny i fundamenty – trzeba sprawdzić, czy drewno nie ma oznak zagrzybienia, zgnilizny lub ataku owadów.
• Stolarka i detale – oryginalne okna, balustrady, ganki i dekoracyjne elementy należy naprawiać, zamiast automatycznie zastępować nowymi.
• Izolacja i instalacje – rozwiązania trzeba dopasować do konstrukcji drewnianej, uwzględniając możliwość odprowadzania wilgoci.

Przykładowo, wymiana oryginalnych okien na standardowe plastikowe może poprawić szczelność, ale jednocześnie zniszczyć proporcje elewacji i zmienić wygląd całego budynku. Podobnie docieplenie styropianem od zewnątrz może zakryć ozdobne deskowanie i detale stolarskie, a przy nieprawidłowo zaprojektowanych warstwach doprowadzić do problemów z wilgocią.

Nie oznacza to, że każdą starą willę trzeba zachować w niezmienionej postaci. Jeśli konstrukcja jest poważnie uszkodzona, konieczna może być wymiana części elementów nośnych. Ważne, żeby naprawa wynikała z ekspertyzy technicznej, a nie z założenia, że najłatwiej będzie wszystko usunąć i wykonać od nowa.

Takie budynki mają też ograniczenia użytkowe. Wąskie schody, niewielkie pokoje, brak wind i trudności z wydzieleniem dróg ewakuacyjnych mogą sprawić, że adaptacja na duży hotel będzie nieopłacalna. W takim przypadku lepiej rozważyć kameralny pensjonat, funkcję usługową albo obiekt o ograniczonej liczbie gości. Nie każda zabytkowa willa nadaje się do intensywnego użytkowania hotelowego, nawet jeśli jej lokalizacja jest atrakcyjna.

Sanatorium jako przemyślany układ funkcjonalny: przykład Polanicy-Zdroju

Architektura uzdrowiskowa nie ograniczała się do drewnianych pensjonatów. Wraz ze wzrostem liczby kuracjuszy powstawały duże domy zdrojowe, które łączyły funkcję hotelową, leczniczą i reprezentacyjną. Ich projektowanie wymagało znacznie bardziej złożonego podejścia niż w przypadku zwykłego budynku mieszkalnego.

Jednym z ciekawszych przykładów jest Wielka Pieniawa w Polanicy-Zdroju. Budowę Nowego Domu Zdrojowego rozpoczęto w 1905 roku według projektu kłodzkiego architekta Andreasa Ernsta. Obiekt otwarto 20 czerwca 1906 roku.

Jak na początek XX wieku był to budynek bardzo nowoczesny. Miał:

• 130 pokoi,
• 60 kabin kąpielowych,
• windy,
• instalację elektryczną,
• centralne ogrzewanie,
• rozbudowane zaplecze obsługujące kuracjuszy.

Architektonicznie obiekt łączył elementy secesji ze stylem podgórskim. Nie była to przypadkowa dekoracja. Reprezentacyjna forma miała podkreślać prestiż uzdrowiska, a jednocześnie odpowiadała funkcji budynku, który musiał obsługiwać dużą liczbę gości.

Rozwój infrastruktury nie zakończył się na otwarciu domu zdrojowego. W 1929 roku, według projektu Ernsta Ziesela, dobudowano kolejne skrzydło z zakładem przyrodoleczniczym, pracownią elektrokardiograficzną, inhalatorium i 50 kabinami kąpielowymi. W ten sposób historyczny budynek stopniowo dostosowywano do nowych potrzeb medycznych.

To ważna lekcja dla współczesnych inwestorów. Dobrze zaprojektowane sanatorium powinno rozdzielać funkcje, ale nie izolować ich od siebie. Część noclegowa wymaga spokoju, zakład zabiegowy odpowiedniej infrastruktury technicznej, a przestrzenie wspólne powinny zapewniać wygodną komunikację między poszczególnymi strefami.

Przy modernizacji podobnego obiektu najlepiej rozpocząć od analizy historycznego układu komunikacyjnego. Trzeba ustalić, które pomieszczenia pełniły funkcje reprezentacyjne, gdzie znajdowało się zaplecze techniczne i jak przebiegały główne ciągi komunikacyjne. Dopiero wtedy można zdecydować, gdzie umieścić nowe windy, instalacje wentylacyjne, sanitariaty i pomieszczenia zabiegowe.

Przykładowo, jeśli zabytkowe skrzydło ma reprezentacyjną klatkę schodową i oryginalne wnętrza, nie należy automatycznie prowadzić przez nie wszystkich nowych instalacji. Często lepszym rozwiązaniem jest wykorzystanie późniejszej dobudówki lub mniej wartościowych pomieszczeń na zaplecze techniczne. Pozwala to zachować historyczną część budynku i ograniczyć zakres ingerencji.

Istotnym ostrzeżeniem jest historia samej Wielkiej Pieniawy. Podczas remontu kapitalnego prowadzonego w latach 1968–1972 usunięto wiele elementów pierwotnego wystroju. Zniknęły między innymi dekoracyjna stolarka balkonów i wykuszy, konstrukcja szachulcowa na trzecim piętrze, mansardowe okna, secesyjne sztukaterie oraz ozdobne szczyty i wieże.

Budynek nadal pełnił swoją funkcję, ale stracił część architektonicznej tożsamości. To przykład modernizacji, w której poprawa stanu technicznego nie szła w parze z zachowaniem wartości zabytkowych.

Kiedy zatem warto utrzymać funkcję sanatoryjną? Przede wszystkim wtedy, gdy konstrukcja pozwala na dostosowanie budynku do współczesnych wymagań przeciwpożarowych, sanitarnych i dostępności. Jeśli natomiast przebudowa wymagałaby zniszczenia najważniejszych wnętrz, lepiej rozważyć funkcję hotelową, rehabilitacyjną o ograniczonym zakresie lub usługową.

Największym problemem takich inwestycji są zwykle nie same elewacje, lecz koszty dostosowania instalacji, komunikacji pionowej, wentylacji i bezpieczeństwa pożarowego. Te elementy trzeba sprawdzić przed określeniem docelowej funkcji budynku. Inaczej inwestor może otrzymać pięknie odnowiony obiekt, którego użytkowanie pozostanie niepraktyczne albo zbyt kosztowne.

Lądek-Zdrój: jak połączyć ochronę zabytku z nowoczesną funkcją?

Lądek-Zdrój pokazuje jeszcze inny kierunek rozwoju architektury uzdrowiskowej. W tym przypadku szczególnie istotne są budynki kąpielowe, których forma wynikała bezpośrednio z obecności źródeł wód leczniczych i sposobu ich wykorzystywania.

Najbardziej rozpoznawalnym przykładem jest Zdrój Wojciech, położony przy placu Mariańskim. Pierwszy budynek powstał w 1680 roku bezpośrednio nad gorącym źródłem wody leczniczej. W 1880 roku obiekt przebudowano, nadając mu obecną formę neobarokową. Jego bryła nawiązuje do architektury łaźni tureckiej, a charakterystycznym elementem jest monumentalna kopuła.

To szczególny rodzaj architektury. Budynek nie został zaprojektowany wyłącznie po to, żeby pomieścić określoną liczbę osób. Jego konstrukcja, układ wnętrza i reprezentacyjna przestrzeń wynikają z funkcji kąpielowej. Centralna część obiektu ma znaczenie zarówno użytkowe, jak i estetyczne.

Przy tego rodzaju zabytkach najtrudniejsze okazuje się pogodzenie historycznej substancji z wymaganiami współczesnej techniki. Obiekt z basenem termalnym potrzebuje sprawnej wentylacji, kontroli wilgotności i odpowiednio dobranych materiałów wykończeniowych. Para wodna przenikająca do przegród, kondensacja na chłodniejszych powierzchniach i działanie związków mineralnych mogą przyspieszać korozję elementów metalowych oraz degradację drewna i tynków.

Dlatego modernizacja takiego budynku wymaga innych rozwiązań niż remont zwykłego pensjonatu.

W praktyce warto zastosować kilka zasad:

• Wentylacja i osuszanie powinny być zaprojektowane z uwzględnieniem rzeczywistych warunków panujących w hali basenowej, a nie według standardów typowego hotelu.
• Instalacje techniczne najlepiej prowadzić przez pomieszczenia pomocnicze i miejsca o mniejszej wartości historycznej.
• Oryginalne wnętrza należy chronić przed nieuzasadnionymi podziałami, obniżaniem sufitów i przypadkowym montażem urządzeń.
• Dostępność trzeba poprawiać w sposób możliwie najmniej ingerujący w historyczną bryłę, rozważając między innymi wykorzystanie istniejących ciągów komunikacyjnych lub odpowiednio zaprojektowaną dobudowę.

Nie zawsze jednak opłaca się zachowywać pierwotną funkcję za wszelką cenę. Jeżeli stan konstrukcji, instalacji i zaplecza technicznego uniemożliwia bezpieczne prowadzenie zabiegów, należy rozważyć inną formę użytkowania. Może to być funkcja hotelowa, kulturalna lub usługowa, pod warunkiem że nie wymaga zniszczenia najważniejszych elementów budynku.

Ważne jest również właściwe przygotowanie formalne. Przed rozpoczęciem inwestycji trzeba sprawdzić, czy nieruchomość jest wpisana do rejestru zabytków, znajduje się w gminnej ewidencji zabytków lub leży na obszarze objętym ochroną konserwatorską. Te formy ochrony nie są tożsame i mogą wiązać się z odmiennymi wymaganiami.

W przypadku obiektu wpisanego do rejestru zabytków prace konserwatorskie i roboty budowlane wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Nie zastępuje ono wymaganych odrębnie procedur wynikających z Prawa budowlanego.

Największym błędem jest zamawianie projektu przebudowy przed rozpoznaniem stanu technicznego i wartości historycznej budynku. Najpierw potrzebna jest inwentaryzacja architektoniczna, ekspertyza konstrukcyjna, ocena zawilgocenia oraz dokumentacja zachowanych detali. Dopiero na tej podstawie można określić, które elementy wymagają naprawy, które trzeba zachować, a które można bezpiecznie przekształcić.

FAQ – najczęstsze pytania o architekturę małych uzdrowisk

Co najbardziej wyróżnia architekturę małych polskich uzdrowisk?
Przede wszystkim kameralna skala zabudowy i powiązanie budynków z parkami, źródłami mineralnymi oraz promenadami. Charakterystyczne są drewniane wille, pensjonaty z werandami, pawilony zdrojowe i historyczne zakłady kąpielowe.

Czy zabytkową drewnianą willę można przekształcić w nowoczesny pensjonat?
Tak, jeśli pozwalają na to stan konstrukcji, układ pomieszczeń, wymagania przeciwpożarowe i możliwości zapewnienia odpowiedniego zaplecza sanitarnego. Nie każda willa nadaje się jednak do intensywnego użytkowania hotelowego. Czasami rozsądniejsza jest adaptacja na mniejszy obiekt noclegowy.

Czy ocieplenie zabytkowego budynku od zewnątrz jest dobrym rozwiązaniem?
Nie zawsze. W przypadku drewnianych willi i elewacji z historycznymi detalami standardowe docieplenie może zniszczyć pierwotny wygląd i pogorszyć warunki wilgotnościowe przegród. Rodzaj izolacji powinien wynikać z analizy konstrukcji i fizyki budowli.

Od czego rozpocząć remont zabytkowego sanatorium?
Od sprawdzenia statusu ochrony, wykonania inwentaryzacji architektonicznej i oceny stanu technicznego. Następnie trzeba określić przyszłą funkcję obiektu oraz możliwości dostosowania go do wymagań sanitarnych, przeciwpożarowych i dostępności.

Czy odtworzenie dawnego wyglądu budynku zawsze jest najlepszym rozwiązaniem?
Nie. Rekonstrukcja ma sens, gdy istnieją wiarygodne materiały archiwalne, fotografie lub dokumentacja pozwalająca ustalić pierwotną formę. Bez takich materiałów łatwo stworzyć dekoracyjną imitację, która nie ma historycznego uzasadnienia.

Przy planowaniu remontu lub adaptacji obiektu uzdrowiskowego kolejność decyzji powinna być jednoznaczna: najpierw status konserwatorski, potem ekspertyza techniczna i inwentaryzacja, a dopiero później projekt nowej funkcji oraz wyglądu budynku. W pierwszej kolejności trzeba też wyeliminować zawilgocenie i nieszczelności dachu, ponieważ dalsze prace wykończeniowe nie zatrzymają degradacji konstrukcji. To właśnie błędy popełnione na tym etapie generują później największe koszty i prowadzą do nieodwracalnej utraty historycznych detali.

Więcej na: https://po-polsce.pl